Świat finansów

TYPOWY PRZYKŁAD ODSTĘPSTW

Typowym przykładem odstępstw od omawianej zasady jest stosowanie podziału na bu­dżet bieżący (zwyczajny) i majątkowy (nadzwyczajny), wprowa­dzonego po raz pierwszy w prawie belgijskim w XIX w., lub spo­tykany niekiedy w państwach kapitalistycznych podział na budżet podstawowy i dodatkowy. Formę odstępstwa od zasady jedności stanowi także tworzenie funduszów celowych obejmujących różne rodzaje dochodow i wydatków o charakterze budżetowym; mamy u o czynienia z odejściem od zasady jedności, bowiem istotą tunduszu jest powiązanie określonego źródła dochodów z danym typem wydatków, przy czym dochody z tego źródła mogą być przeznaczone wyłącznie na ustalone zadania. W ujęciu merytorycznym zasada jedności budżetu ozna­cza postulat przeznaczania całości dochodów na pokrycie całości wydatków budżetowych.

SPRZECZNE Z ZASADĄ

Sprzeczne z tą zasadą byłoby więc prze­znaczanie z góry określonych rodzajów dochodów na określone rodzaje wydatków, czyli tworzenie funduszów celowych Graficznie funkcjonowanie budżetu opartego na zasadzie jedno­ści materialnej oraz budżetu opartego na zasadzie funduszowania zostało przedstawione w schemacie 5. Schemat ten wyjaśnia istotny sens zasady merytorycznej jed­ności budżetu. Jedna pula (zbiornik) dochodów (A -f- B + C = 450) wystarcza na pokrycie wszystkich wydatków (X + Y + Z = 450) Odrzucenie tej zasady i zastosowanie zasady tworzenia fundu­szów prowadzi do komplikacji. W funduszu I i II zabraknie środ­ków na pokrycie wydatków, gdyż dochody są mniejsze od wy­datków (-50). Natomiast w funduszu III powstanie nie wyko­rzystana nadwyżka (+100), której nie można zużyć na inne wy­datki, ponieważ właśnie przyjęto zasadę funduszową, zgodnie z którą dany rodzaj dochodu (w schemacie — C) może być wy­korzystany tylko na określony rodzaj wydatku .

ZASADA FUNDUSZOWANIA

Zasada funduszowania uniemożliwia przerzucanie środków między zadaniami, „usztywnia” gospodarkę budżetową, krępuje podejmowanie operatywnych decyzji. Natomiast zasada jedności  umożliwia ustalenie wydatków zgodnie z aktualnymi potrzeba­mi, czyni decyzje budżetowe bardziej elastycznymi i nieskrę­powanymi, dając organom planującym i uchwalającym budżet swobodę ustalania priorytetów oraz hierarchii potrzeb w za­kresie wydatków odpowiednio do zadań planu społeczno-gospo- darczego.Zasada zupełności oznacza postulat włączenia do bud­żetu w pełnych kwotach wszystkich dochodów i wydatków o cha­rakterze budżetowym. Jest to klasyczne ujęcie omawianej zasady.

ZASADA ZUPEŁNOŚCI

Współcześnie w państwach socjalistycznych ujęcie to uzupełnia się dalszym postulatem, zgodnie z którym gospodarka finanso­wa jednostek państwowych, które nie są włączone pełnymi kwo­tami dochodów i wydatków do budżetu, powinna być przynaj­mniej powiązana z budżetem drogą różnych rodzajów wpłat i wypłat; powiązania takie mogą polegać np. na wpłaca­niu do budżetu części zysku lub przekazywaniu z budżetu do­tacji. Zasada zupełności w klasycznym ujęciu była oparta na prze­słankach zarówno politycznych (kontrola i decyzja parlamentu w stosunku do całości dochodów i wydatków państwa), jak i eko­nomicznych (równowaga w całości gospodarki budżetowej). Jed­nostki organizacyjne, które realizują zasadę zupełności w tym ujęciu tzn. te, których dochody i wydatki są w pełnych kwo­tach włączone do budżetu — nazywamy jednostkami bud­żetowymi (są to m.in. organy administracji państwowej, wy­miaru sprawiedliwości, szpitale, szkoły).

DRUGI CZŁON ZASADY

Drugi człon zasady zu­pełności, określający konieczność istnienia powiązań z budżetem, wynika z nadrzędnej, ustawowej rangi prawnej budżetu i ma na celu umacnianie wpływu gospodarki budżetowej na działal­ność finansową przedsiębiorstw, banków i instytucji ubezpieczeniowych. Sposoby tego typu powiązań z budżetem są bardzo różnorodne i będą bliżej omówione w dalszej części tego rozdziału (II, 1, d).Zasada równowagi określa konieczność dostosowania ogólnej kwoty wydatków budżetowych od ogólnej kwoty docho­dów budżetowych. Przestrzeganie tej zasady wyklucza więc wy­stępowanie deficyt; ów budżetowych. Uzasadnienie tego po­stulatu wiąże się z ujemnymi na ogół skutkami, jakie pociągają za sobą deficyty budżetowe. Deficyt może być pokryty za pomo­cą pożyczki lub dodatkowej emisji pieniądza.

POKRYCIE DEFICYTU

Pożyczka na po­krycie deficytu budżetowego (np. pożyczka od ludności) może być środkiem zaradczym tylko jednorazowym, wyjątkowym, je­żeli nie chce się doprowadzić do coraz większych deficytów i co­raz większego zadłużenia państwa. Konieczność zwrotu pożyczki stworzy jeszcze większe trudności w przyszłości. Dodatkowa emi­sja pieniądza dla potrzeb budżetowych może grozić powstawaniem zjawisk inflacyjnych, jeżeli nie będzie pokryta masą dóbr i usług rynkowych. We współczesnej ekonomii burżuazyjnej — zgodnie z teorią Keynesa — uznaje się możliwość występowania niewiel­kich deficytów budżetowych, widząc w nich sposób zwalcza­nia bezrobocia i zapewnienia pełnego zatrudnienia (np. przez zwiększenie wydatków budżetowych na roboty publiczne po­kryte niewielkim wzrostem emisji — tzw. „inflacja pełza­jąca”).

PAŃSTWACH SOCJALISTYCZNYCH

W państwach socjalistycznych równowaga budżetowa zachowuje również swoje znaczenie, chociaż istotniejsza od niej staje się równowaga całości gospodarki finansowej (tzn. równowaga w bi­lansie finansowym państwa). W pewnym zakresie bowiem defi­cyty budżetowe mogą być pokrywane nadwyżkami innych dzia­łów systemu finansowego. Trzeba jednak zwrócić uwagę, iż ta wzajemna substytucja, czyli wzajemne pokrywanie deficytów różnych działów finansów, jest bardzo ograniczona ze względu na różny charakter zadań oraz dochodów i wydatków w budżecie w innych członach socjalistycznej gospodarki finansowej. Poza tym przejęcie nadwyżek powstałych w bankach czy przedsiębior­stwach na pokrycie deficytu budżetowego nie pozostaje bez ujem­nych konsekwencji dla realizacji ich zadań, powoduje bowiem ograniczenie zakresu działalności kredytowej banków lub możli­wości finansowania rozwoju przedsiębiorstw z ich własnych środ­ków.

ZASADA SZCZEGÓŁOWOŚCI

Zasada szczegółowości zawiera postulat ujmowania dochodów i wydatków budżetowych z podziałem na grupy ro­dzajowe według ustalonej klasyfikacji. Budżet bez klasyfikacji, zawierający jedną kwotę dochodów i jedną kwotę wydatków, nie tylko nie dawałby żadnej informacji o treści tych dochodów i wy­datków, a więc uniemożliwiał ich ocenę i kontrolę przez parla­ment, lecz w ogóle nie mógłby być wykonany, gdyż nie byłoby wiadomo, kto i na co ma wydać ile środków.Stopnia szczegółowości budżetu nie można ustalić w sposób trwały i obiektywny. Można bowiem znaleźć argumenty przema­wiające zarówno na rzecz większej, jak i mniejszej jego szcze­gółowości. Brak szczegółowego podziału pozycji wykazywanych w budżecie uniemożliwia orientację w jego treści, ale ten sam efekt przynosi nadmierna szczegółowość.

WŚRÓD INNYCH ZASAD

Kwestia ta zatem musi być rozpatrywana łącznie z przejrzystością i czytelnością budżetu. Pewien stopień szczegółowości budżetu jest jednak postulatem, którego nie da się podważyć (bliżej to zagadnienie jest rozpatry­wane w pkt. 1 e). Spośród innych zasad budżetowych stosunkowo często wy­mienia się zasadę zgodności budżetu z narodowym planem gos­podarczym (w naszych rozważaniach potraktowaliśmy ją jako element pojęcia budżetu — II, 1, a), zasadę centralizmu demokra­tycznego, jawności budżetu, jego klasowego charakteru i legalno­ści. Nie omawialiśmy ich tutaj, gdyż są to zasady wyraźnie obej­mujące szerszy krąg zjawisk niż gospodarka budżetowa i dominu­jące w całości organizacji i funkcjonowania państwa socjalistycz­nego.