INNE RODZAJE DOCHODÓW

Tak jest dziś w krajach socjalistycz­nych i w większości krajów uprzemysłowionych w ogóle. W his­torii różne inne rodzaje dochodów państwowych grały istotną rolę (np. kontrybucje wojenne, dochody z tzw. regaliów królew­skich, czyli z prawa wyłączności wydobycia złóż soli lub rudy, bi­cia monety itp.). Dziś również w różnych krajach różne jest zna­czenie poszczególnych rodzajów dochodów; na przykład cła w pań­stwach socjalistycznych nie mają dużego znaczenia, ale w kra­jach rozwijających się bywają podstawą dochodów budżetów pań­stwowych (m.in. w krajach afrykańskich często są głównym źródłem tworzenia zasobów budżetowych (np. w Nigerii, Ghanie, Mali). Prawne formy pobierania dochodów budżetowych, ustalone w teorii, nie zawsze są stosowane w praktyce.

WIĘKSZOŚĆ DOCHODÓW

Ogromna większość  dochodów państwowych ma charakter przymusowy, wynika z władztwa państwowego (np. podatki, cła). Zupełnie wyjątkowo występują świadczenia dobrowol- n e (np. dary).Dochody zasadnicze są to dochody, w których na pierw­szy plan wysuwa się funkcja dochodowa, a dochody uboczne stanowią środki osiągane przy okazji realizacji innych zadań pań­stwa (np. grzywny).System dochodów budżetowych, sklasyfikowanych na podsta­wie kryteriów prawnych, można przedstawić graficznie jak w schemacie .Z finansowego punktu widzenia podstawową rolę odgrywają dochody budżetowe o charakterze zasadniczym, bezzwrotnym, nie­odpłatnym i przymusowym. Tak jest dziś w krajach socjalistycz­nych i w większości krajów uprzemysłowionych w ogóle.

PODZIAŁ DOCHODÓW

Z punktu widzenia prawnych form pobierania dochodów budżetowych można wyróżnić kilka kryteriów podziału. Można mianowicie dzielić dochody budżetowe na bezzwrotne i zwrotne, odpłatne i nieodpłatne, przymusowe i dobrowolne, zasadniczePodział dochodów na bezzwrotne i zwrotne ma na celu wydzielenie pożyczek państwowych (tzw. kredyt publiczny), zaciąganych wyjątkowo na potrzeby budżetowe i z istoty rzeczy następnie zwracanych, oraz z tzw. lokat. Dochody zwrotne są jednak marginesem. Podstawowe znaczenie mają dochody bez­zwrotne, pobierane bez obowiązku ich zwracania.Podział dochodów na odpłatne i nieodpłatne ozna­cza rozróżnienie dochodów związanych z wzajemnym świadcze­niem państwa lub bez takiego wzajemnego świadczenia. Przykła­dem dochodu odpłatnego są opłaty pobierane za czynności orga­nów państwowych, a przykładem dochodu nieodpłatnego — po­datki. Większość dochodów budżetowych należy do grupy nie­odpłatnych.

CHARAKTERYSTYCZNA RÓŻNICA

Jest to charakterystyczna różnica między budżetem socjalistycznym a budżetami państw kapitalistycznych, w których podstawowym źródłem dochodów budżetowych są zasoby pieniężne jednostek gospodarki prywatnej, a jedynie w niewielkim stopniu — zasoby przedsiębiorstw znacj onalizowanych. Ekonomiczne kryterium podziału dochodów budżetowych ma charakter decydujący o podstawach systemu dochodów. Można stwierdzić, iż w krajach socjalistycznych istnieją odrębne systemy dochodów od gospodarki uspołecznionej (państwowej i spółdziel­czej) i od ludności, a niekiedy — jak np. w Polsce — także sy­stem dochodów od gospodarki nieuspołecznionej. W każdym z nich wchodzą w grę różne rodzaje dochodów i różne zasady ich pobie­rania (II, 4 d, i e).

ZNACZNA RÓŻNORODNOŚĆ

Ze względu na znaczną różnorodność i dużą liczbę rodzajów do­chodów budżetowych niezbędne jest przede wszystkim dokonanie ich systematyki i klasyfikacji. Kryteria tej systematyki mogą być trojakie: ekonomiczne, prawne i organizacyjne.Ekonomiczne kryterium klasyfikacji dochodów budżeto­wych oznacza ich grupowanie według źródła pochodzenia. Za­sadniczym źródłem wszystkich dochodów budżetowych jest do­chód narodowy. W gospodarce socjalistycznej jest on wytwarzany przez przedsiębiorstwa uspołecznione, głównie państwowe. Dla­tego też głównym źródłem, z którego pochodzą dochody budżetu socjalistycznego, są zasoby pieniężne przedsiębior­stw uspołecznionych. Źródło uzupełniające stanowią zasoby pieniężne ludności i niekiedy — jak np. w Polsce — za­soby pieniężne jednostek gospodarki nieuspołecznionej.

EKONOMICZNA NIEWYMIAROWOŚĆ

Ekonomiczna niewymierność efektów wydatkowania środków budżetowych czyni rzeczą nierealną zastosowanie rachunku eko­nomicznego do wydatków budżetu państwa. Trzeba tu stosować szersze — ale wciąż niewymierne jakościowo i ilościowo — kryte­ria oceny politycznej i społecznej, trzeba akcentować rolę świa­domości społecznej realizatorów wydatków budżetowych, ich po­ziom moralny i zawodowy. Polityka wydatków budżetowych spla­ta się w ten sposób nierozerwalnie z całością zadań państwa i po­staw jego obywateli. Analogicznie do szerszego lub węższego rozumienia gospodarki budżetowej (brutto i netto, II, 1, d) i takiej samej dwoistości pojęcia wydatków budżetowych (II, 3), można rozróżnić dwa za­kresy pojęcia „dochody budżetowe”. W rozumieniu szerszym bę­dą to dochody gospodarki budżetowej brutto i netto (a zatem nie tylko jednostek budżetowych, lecz także funduszów, zakładów budżetowych itp.), a w rozumieniu węższym — tylko dochody gospodarki budżetowej brutto (tj. objętej planem budżetowym). W dalszym ciągu będziemy mówili w zasadzie o dochodach bud­żetowych w węższym rozumieniu.

REDYSTRYBUCYJNY CHARAKTER

Redystrybucyjny charakter większości wydat­ków budżetowych prowadzi do zerwania związków między do­chodami a wydatkami, co uniemożliwia uruchomienie mechaniz­mu automatycznie hamującego rozrzutność i niegospodarność w wydatkowaniu środków budżetowych.Dlatego też poszukiwanie sposobów mierzenia efektywności wy-, datków budżetowych i tworzenia warunków do jej osiągania jest zadaniem bardzo ważnym, a zarazem trudnym. Nie byłoby bo­wiem słuszne — jak to niekiedy proponuje się w literaturze — zastosowanie wyłącznie ekonomicznych kryteriów oceny tej efek­tywności, tak jak to ma miejsce w przedsiębiorstwach produk­cyjnych. Rachunek opłacalności, rachunek ściśle ekonomiczny, nie byłby tu właściwym narzędziem. Jest przecież rzeczą oczy­wistą, że wydatki np. na oświatę lub na obronę narodową nie mogą przynieść korzyści wymiernych, i to wymiernych w pie­niądzu, a ponadto wymiernych w określonym wycinku czasowym.

OGRANICZONOŚĆ ŚRODKÓW

Ograniczoność środków przy nieograniczoności potrzeb czyni tę zasadę niezbędną, podstawo­wą wytyczną polityki wydatkowej państwa. Warto podkreślić, iż gospodarka socjalistyczna stwarza warunki do efektywnego wy­korzystania zasobów. Przekształcenie tej możliwości w rzeczy­wistość jest trudnym zadaniem gospodarki finansowej państwa, a w szczególności wydatków budżetowych. W zakresie wydatków budżetowych osiągnięcie efektywności jest szczególnie trudne. Trudności te wynikają z dwóch istotnych cech gospodarki budżetowej: bezzwrotności i redystrybucyjnego charakteru większości wydatków. Bezzwrotność wydatków bud­żetowych jest jak gdyby ich „nieodwracalnością”, wydatek, któ­ry okazał się niepotrzebny, nie może być cofnięty, podmiot, który otrzymał środki (np. adresat dotacji budżetowej) nie musi ich zwracać i nie jest zainteresowany w gospodarnym zużyciu otrzy­manych środków.

WYDATKI NADZWYCZAJNE

Do wydatków nadzwy­czajnych należą takie pozycje, które są pokrywane z dochodów nadzwyczajnych (pożyczek, sprzedaży majątku państwowego itp.), a do wydatków zwyczajnych — pozycje pozostałe. Wydatki funk­cjonalne są to wydatki związane bezpośrednio z realizacją zadań państwa, natomiast wydatki administracyjno-gospodarcze obej­mują wydatki obsługi.Wszystkie wymienione rodzaje wydatków budżetowych służą realizacji polityki finansowej, a w szczególności polityki bud­żetowej państwa. Stanowią one instrument wtórnego podziału dochodu narodowego między konsumpcję a akumulację, między konsumpcję indywidualną a zbiorową, między poszczególne regio­ny kraju, branże i przedsiębiorstwa. W każdym wypadku jed­nak istnieje nadrzędna zasada, która rządzi wydatkami budże­towymi państwa socjalistycznego. Jest nią efektywność wydatkowania środków pieniężnych.